Polish (Poland)English (United Kingdom)
Historia Instytutu

Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk jest jedyną w Polsce placówką naukowo-badawczą zajmującą się językiem polskim we wszystkich jego aspektach i odmianach. Prowadzone tu badania polonistyczne obejmują w szczególności: budowę gramatyczną i historię języka polskiego, dialektologię, onomastykę, socjolingwistykę, teorię i metodologię językoznawstwa, leksykografię, językoznawstwo korpusowe oraz związki języka polskiego z innymi językami słowiańskimi i łaciną.

Jako placówka PAN Instytut Języka Polskiego został powołany do życia w Krakowie z dniem 1 października 1973 roku. Skupił w swoim gronie polonistów zajmujących się dialektologią, onomastyką, historią i gramatyką opisową języka polskiego, nowym polskim słownictwem oraz zjawiskami związanymi z rozwojem współczesnej polszczyzny. Byli to naukowcy z już istniejących w ramach Akademii jednostek językoznawstwa polonistycznego, a mianowicie krakowskiego Zakładu Języka Polskiego, warszawskiego Zakładu Językoznawstwa oraz poznańskiej Pracowni Językoznawstwa Stosowanego.

W pierwszych latach swojej działalności Instytut obejmował następujące zakłady i pracownie:

  1. Zakład Współczesnego Języka Polskiego:
    • Pracownia Gramatyki Współczesnej Polszczyzny,
    • Pracownia Gramatyki Kontrastywnej (w Poznaniu),
    • Pracownia Słownika Czasowników Polskich (w Sosnowcu);
  2. Zakład Historii Języka Polskiego:
    • Pracownia Języka Staropolskiego,
    • Pracownia Składni Historycznej;
  3. Zakład Dialektologii Polskiej;
  4. Zakład Onomastyki Polskiej:
    • Pracownia Antroponimiczna,
    • Pracownia Toponomastyczna;
  5. Zakład Językoznawstwa (w Warszawie):
    • Pracownia Ogólnosłowiańskiego Atlasu Językowego,
    • Pracownia Historii Języka Polskiego XVII i XVIII w.,
    • Pracownia Dialektologii Mazowieckiej,
    • Pracownia „Obserwatorium Językowe”,
    • Pracownia Badania Mechanizmów Mowy.

 

Z biegiem czasu struktura organizacyjna Instytutu zmieniała się wraz z rozwojem badań oraz specyfiką kolejnych projektów realizowanych przez jego pracowników. Współcześnie funkcjonuje w nim pięć zakładów obejmujących dziesięć pracowni, a także cztery pracownie niezależne (zob. Struktura organizacyjna). Z wyjątkiem Zakładu Językoznawstwa i jego trzech pracowni rezydujących w stolicy, wszystkie jednostki naukowe mają swoją siedzibę w Krakowie w budynku przy al. Mickiewicza 31, który oddano na użytek Instytutu w 2000 roku; tu też mieści się jego administracja.

Funkcję dyrektora Instytutu Języka Polskiego PAN pełnili kolejno: prof. Stanisław Urbańczyk (1973–1979), prof. Władysław Lubaś (1979–1991), prof. Kazimierz Rymut (1992–2002), prof. Ireneusz Bobrowski (2002–2008), prof. Piotr Żmigrodzki (2008-2016), obecnie zaś, od września 2016, pełni ją dr hab. Maciej Eder.

W Instytucie realizowane są obszerne, ważne dla polskiej kultury i nauki zadania, których nie dałoby się wykonać w inny sposób, jak tylko przy zaangażowaniu dużych zespołów naukowych do prac trwających przez wiele lat. Tak szczegółowych i pracochłonnych badań nie podjęto by również w placówkach uniwersyteckich. Ponadto pracownicy Instytutu uczestniczą w projektach o zasięgu międzynarodowym, jak np. Ogólnosłowiański atlas językowy (OLA) i Atlas języków Europy (ALE).

Efektem działalności poszczególnych zespołów są wielotomowe słowniki języka polskiego i jego gwar, atlasy językowe, edycje i opracowania źródeł oraz liczne monografie, wydawane zarówno w formie papierowej, jak i elektronicznej. Instytut może poszczycić się m.in. internetową edycją Wielkiego słownika języka polskiego, który jest stale rozszerzany. Trwają także prace nad internetowym Słownikiem języka polskiego XVII i 1. połowy XVIII wieku. Dostępna jest również, zrealizowana w Instytucie, internetowa wersja tzw. Słownika wileńskiego. Do istotnych publikacji należy także wydana na płycie DVD Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa średniowiecznego, zawierająca najważniejsze teksty w języku polskim do 1500 roku.

Wielu obecnych i byłych pracowników Instytutu należy do polskich i zagranicznych prestiżowych stowarzyszeń naukowych, jak np. Polskie Towarzystwo Językoznawcze, Polska Akademia Umiejętności, Societas Linguistica Europea, International Comittee of Onomastic Sciences, Królewskie Towarzystwo Naukowe w Göteborgu, International Society for Dialectology & Geolinguistics. Wielu profesorów uczestniczy w kolegiach redakcyjnych czasopism naukowych bądź je redaguje. Należy tu wymienić takie tytuły, jak: Język Polski, Onomastica, Onomastica Slavogermanica, Polonica, Socjolingwistyka, Studies in Polish Linguistics, Russkij Jazyk.

Instytut Języka Polskiego prowadzi ponadto studium doktorskie oraz działalność wydawniczą licznych prac naukowych. Serie wydawnicze Instytutu to: Prace Instytutu Języka Polskiego PAN, Studia dialektologiczne, Studia gramatyczne, Studia historycznojęzykowe, Nowe studia leksykograficzne oraz Polskie słownictwo kresowe. Stale wydawane są czasopisma: Polonica, Socjolingwistyka oraz Studies in Polish Linguistics. W koedycji z Komitetem Językoznawstwa PAN wydawane jest czasopismo Onomastica.

opracował Przemysław Dębowiak

 

Więcej o historii IJP PAN:

Czopek-Kopciuch, Barbara (2010), Instytut Języka Polskiego PAN i jego dyrektorzy [w:] Barbara Czopek-Kopciuch, Piotr Żmigrodzki (red.), Język polski wczoraj – dziś – jutro..., Wydawnictwo LEXIS, Kraków, s. 61–66.

Lubaś, Władysław (1994), Instytut Języka Polskiego PAN w Krakowie w latach 1973–1991, Polonica XVI, s. 252–267.

Rymut Kazimierz (1975), Kronika Instytutu Języka Polskiego PAN (za okres 1 X 1973 – 31 V 1974 r.), Polonica I, s. 329–335.

Rymut Kazimierz (1976), Kronika Instytutu Języka Polskiego PAN (za okres 1 VI 1974 – 31 V 1975 r.), Polonica II, s. 295–298.